وى در بيان نقائص و برشمردن مثالب و مساوى طبقات فاسده و ذكر مفاسد و معايب پهلوانيست بىباك و دلاور كه چون هر دو عالم را زير پاى همّت دارد از هيچكس و هيچ مقام نمىترسد . او بزرگترين شاعريست كه در عهد خود بچنين نقدهاى صريح ولى بسيار جدّى و خالى از هزل و مطايبه مبادرت مىكرد و اشعارى را كه ازين راه حاصل مىشد حتّى بدرگاه سلاطين راه مىداد . يقينا سيف فرغانى مىخواست درين راه جاى سنائى غزنوى را بگيرد كه با همان جلادت و لحن جدّى و آمرانه بنصيحت و انتقاد و حملات شديد بهمهء كسانى كه در طبقات مختلف جامعه از راه صلاح و سداد قدم آنسوىتر مىنهاده‌اند ، زبان مىگشود « 1 » . سيف فرغانى دنياى آشفتهء عهد خود را فقط از راه تمسّك بعروة الوثقى حق و حقيقت و رعايت دستورهاى جازم اخلاقى و پيروى تام و تمام از تعليمات اسلامى و به كار بستن احكام قرآنى قابل اصلاح و آرامش مىدانست . دين و سنّت احمدى و عشق پاك ملكوتى كه از راه تهذيب و مجاهدت حاصل گردد در نظر او منشاء منحصر سعادتها بوده است « 2 » و شايد به همين سبب وى تربيت و تهذيب نفس و حصول سعادت را از راه علوم معقول و تربيت علمى ميسّر نمىشمرد و با آن مخالفت مىكرد « 3 » و يقينا درين راه از سنائى و متفكّران معاصر او و بعد از وى به نحوى كه پيش ازين ديده‌ايم « 4 » متأثّر بوده است . دربارهء مذهب سيف فرغانى بايد جزما دانست كه او از اهل سنّت و از پيروان

--> ( 1 ) - براى ملاحظهء نمونهايى از قصائد و اشعار انتقادى سيف فرغانى رجوع كنيد بديوان او ج 1 صحايف : 6 ، 22 ، 118 ، 120 ، 190 ، 199 ، 201 ، 203 ، 217 ، 242 و جز آنها . ( 2 ) - رجوع كنيد بديوان سيف ج 1 ص 59 ، 60 ، 74 ، 104 ، 105 ، 136 ، 234 ، 236 و موارد متعدد ديگر . ( 3 ) - ديوان سيف ج 1 ص 105 ، 231 و غيره ( 4 ) - رجوع شود به همين كتاب ج 2 چاپ اول ص 274 ببعد و مخصوصا ص 288 ببعد